Από την Χίο στις Σκουριές- Ένα ενιαίο πλαίσιο για την αξιόπιστη ανάπτυξη των Στρατηγικών και Κρίσιμων Ορυκτών στην Ελλάδα
Ένα αρθρο πολιτικής με βάση δύο παραδείγματα— την αποτυχημένη δημοπρασία αντιμονίου στη Χίο και το επιτυχημένο έργο χρυσού-χαλκού στις Σκουριές
Σύντομη αναφορά
Η Ελλάδα βρίσκεται σε στρατηγικό σταυροδρόμι. Σαν χώρα με υπέδαφος σε στρατηγικές και κρίσιμες ορυκτές πρώτες ύλες (ΣΚΟΠΥ) αλουμινίου, νικελίου, χαλκού, αντιμονίου και άλλων, καλείται να συμβάλει στην ευρωπαϊκή στρατηγική αυτονομία, όπως αυτή αποτυπώνεται στον Κανονισμό για τις Κρίσιμες Πρώτες Ύλες (CRMA**)**. Ταυτόχρονα, καλείται να το πράξει με τρόπο που να διασφαλίζει την περιβαλλοντική προστασία, την κοινωνική αποδοχή και την τήρηση της ισχύουσας νομοθεσίας, και του σχετικού θεσμικού πλαισίου, γενικότερα.
Δύο πρόσφατες περιπτώσεις προσφέρουν αντιδιαμετρικά διδάγματα:
· Η δημοπρασία αντιμονίου στη Χίο, μια στρατηγικά ορθή πρωτοβουλία που ωστόσο «πάγωσε» λόγω μη γεωλογικών παραγόντων, όπως η επικάλυψη με περιοχή Natura 2000, η μαζική τοπική αντίδραση (117 τοπικοί σύλλογοι), οι νομικές προσφυγές και η έλλειψη κοινωνικής άδειας λειτουργίας.
· Το έργο χρυσού-χαλκού στις Σκουριά, ένα έργο που γνώρισε τετραετή διακοπή (2017–2021) λόγω αδειοδοτικών καθυστερήσεων και τοπικών αντιδράσεων, αλλά στη συνέχεια, μέσα από μια αναθεωρημένη επενδυτική συμφωνία και μια ολοκληρωμένη προσέγγιση, έφτασε σε ολοκλήρωση 94%, απασχολώντας χιλιάδες εργαζομένους και παράγοντας πρόσφατα το πρώτο συμπύκνωμα χαλκού-χρυσού.
Το παρόν άρθρο συνθέτει τα δύο παραδείγματα σε μια ενιαία βάση αναλυτικής και ερμηνευτικής προσέγγισης. Η γεωλογική επάρκεια δεν αρκεί. Απαιτείται ένα θεσμοθετημένο, υποχρεωτικό και διαφανές πλαίσιο ολοκληρωμένης προ-δημοπρασιακής αξιολόγησης (Pre**-Tender** Integrated Assessment – PTIA**)**, το οποίο θα ενσωματώνει τέσσερις πυλώνες δεδομένων, και συγκεκριμένα τα γεωλογικά/τεχνικά, τα περιβαλλοντικά/οικολογικά, τα κοινωνικά/κοινοτικά και τα νομικά/διακυβέρνησης.
Γιατί η γεωλογία από μόνη της δεν είναι αρκετή
Η παραδοσιακή προσέγγιση στην αδειοδότηση εξορυκτικών/μεταλλευτικών δραστηριοτήτων αντιμετωπίζει το κοίτασμα σαν ένα κατ' εξοχήν γεωλογικό και τεχνικό ζήτημα. Ωστόσο, ένα κοίτασμα δεν αποτελεί μια απομονωμένη οντότητα. Βρίσκεται ενταγμένο σε ένα σύνθετο πλέγμα περιβαλλοντικών, κοινωνικών, νομικών και οικονομικών συστημάτων. Η αγνόηση αυτών των συστημάτων στη φάση πριν από τη δημοπρασία αποτελεί «συνταγή» ανριπαράθεσης, σύγκρουσης και καθυστέρησης.
Η ελληνική εμπειρία το αποδεικνύει με δύο τρόπους. Αρνητικά, μέσω της Χίου, ενός έργου με στρατηγική σημασία και ευρωπαϊκή στήριξη, που ακινητοποιήθηκε όχι λόγω έλλειψης κοιτάσματος, αλλά λόγω μη γεωλογικών εμποδίων. Θετικά, μέσω των Σκουριών, ενός έργου που ενώ φάνηκε καταδικασμένο αρχικά, κατάφερε να ανακάμψει όταν αντιμετωπίστηκαν συστηματικά οι ίδιοι μη γεωλογικοί παράγοντες.
Το δίδαγμα είναι σαφές. Η μετάβαση από μια αντιδραστική σε μια προληπτική προσέγγιση δεν είναι πολυτέλεια, αλλά προϋπόθεση για την επιτυχία της εθνικής στρατηγικής για τις ΣΚΟΠΥ.
Η Χίος ως προειδοποίηση-« Όταν η δημοπρασία προηγείται της αξιολόγησης»
Η απόφαση του Υπουργείου να προκηρύξει ανοιχτό διεθνή διαγωνισμό για την κοιτασματολογική έρευνα και εκμετάλλευση αντιμονίου στη Χίο ήταν στρατηγικά ορθή. Το αντιμόνιο είναι ΣΚΟΠΥ, και η Ελλάδα οφείλει να αξιοποιήσει τα κοιτάσματά της στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής ασφάλειας εφοδιασμού. Η διαδικασία περιλάμβανε δύο φάσεις (εκδήλωση ενδιαφέροντος και δεσμευτικές προσφορές) και προέβλεπε περιβαλλοντικές εγγυήσεις και ρήτρες Εταιρικής Κοινωνικής Ευθύνης (CSR).
Ωστόσο, η υλοποίηση αποκάλυψε ένα κρίσιμο κενό. Συγκεκριμένα, οι μη γεωλογικοί παράγοντες δεν είχαν αντιμετωπιστεί πριν από την προκήρυξη**.** Ειδικότερα:
· Περιβαλλοντική επικάλυψη, αφού η προτεινόμενη ζώνη εξόρυξης επικαλύπτεται σημαντικά με προστατευόμενη δασική περιοχή Natura 2000, εγείροντας ανησυχίες για μακροπρόθεσμες οικολογικές επιπτώσεις, την ακεραιότητα του υδροφόρου ορίζοντα και την εγγύτητα στην ιαματική κοιλάδα των Αγιασμάτων.
· Κοινωνική αντίδραση, όταν πάνω από 117 τοπικοί σύλλογοι υπέγραψαν επιστολή διαμαρτυρίας και κατατέθηκαν νομικές προσφυγές, αποδεικνύοντας βαθιά έλλειψη τοπικής συναίνεσης και κοινωνικής άδειας.
· Κενά διακυβέρνησης και διαφάνειας, τη στιγμή που Ευρωπαίοι εμπειρογνώμονες επεσήμαναν έλλειψη διαφανούς διακυβέρνησης και ουσιαστικής συμμετοχής της κοινότητας.
Το αποτέλεσμα ήταν η de facto ακινητοποίηση της διαδικασίας, με νομική αβεβαιότητα, κίνδυνο αξιοπιστίας της κυβέρνησης και απώλεια δυναμικής για ένα στρατηγικά σημαντικό έργο.
Οι Σκουριές σαν απόδειξη, ότι η ολοκληρωμένη προσέγγιση αποδίδει
Το έργο χρυσού-χαλκού στις Σκουριές, μέρος του συμπλέγματος μεταλλείων Κασσάνδρας, είναι ένα από τα μεγαλύτερα έργα χαλκού-χρυσού στην Ευρώπη. Πρόκειται για ένα κοίτασμα πορφυρικού τύπου υψηλής περιεκτικότητας, με αποθέματα 740.000 τόνους χαλκού και 3,6 εκατομμύρια ουγγιές χρυσού. Η συνολική επένδυση της Eldorado Gold (μητρικής της Hellas Gold) στην Ελλάδα ξεπερνά τα 3 δισεκατομμύρια δολάρια.
Η πορεία δεν ήταν ευθύγραμμη και ομαλή. Η κατασκευή ανεστάλη για τέσσερα χρόνια (2017–2021) λόγω αδειοδοτικών καθυστερήσεων και τοπικών αντιδράσεων. Ωστόσο, το έργο ανέκαμψε μέσω, (α) αναθεωρημένης επενδυτικής συμφωνίας με την ελληνική κυβέρνηση το 2021, που παρείχε κανονιστική βεβαιότητα, και (β) ολοκληρωμένης διαχείρισης των μη γεωλογικών παραγόντων, με έμφαση στην κοινωνική άδεια, το περιβάλλον και τη διαφάνεια.
Σήμερα, το έργο είναι 94% ολοκληρωμένο, απασχολεί περίπου 3.500 εργαζομένους κατά τη φάση κατασκευής και έχει ήδη παράγει το πρώτο συμπύκνωμα χαλκού-χρυσού. Αναμένεται να παράγει κατά μέσο όρο 140.000 ουγγιές χρυσού και 67 εκατομμύρια λίβρες χαλκού ετήσια, για 20 χρόνια, τοποθετώντας την Ελλάδα μεταξύ των κορυφαίων παραγωγών χρυσού στην Ευρώπη.
Οι τέσσερις πυλώνες της επιτυχίας
Τόσο η αποτυχία της Χίου όσο και η επιτυχία των Σκουριών μπορούν να αναλυθούν μέσα από τέσσερις πυλώνες δεδομένων. Η διαφορά έγκειται στο ότι στις Σκουριές οι τέσσερις πυλώνες αντιμετωπίστηκαν ολοκληρωμένα, ενώ στη Χίο μόνο ο πρώτος.
Πυλώνας 1: Γεωλογικά και τεχνικά δεδομένα (υφιστάμενη πρακτική)
· Εκτιμήσεις αποθεμάτων, περιεκτικότητα, οικονομική βιωσιμότητα.
· Γεωλογικοί χάρτες και ιστορικά μεταλλευτικά δεδομένα.
Στη Χίο τα γεωλογικά δεδομένα ήταν επαρκή και ευθυγραμμισμένα με τον CRMA. Στις Σκουριές το κοίτασμα είναι παγκοσμίου κλάσης, με αποδεδειγμένα αποθέματα και τεχνολογία αιχμής.
Πυλώνας 2: Περιβαλλοντικά και οικολογικά δεδομένα (υποχρεωτική επέκταση)
· Χαρτογράφηση προστατευόμενων περιοχών: Υποχρεωτική επικάλυψη υψηλής ανάλυσης με Natura 2000, καταφύγια άγριας ζωής, αρχαιολογικές ζώνες.
· Βασικές οικολογικές μελέτες: Ανεξάρτητη αξιολόγηση υδροφόρων οριζόντων, «υγείας» εδάφους, βιοποικιλότητας, εγγύτητας σε ευαίσθητες περιοχές.
· Σωρευτική εκτίμηση επιπτώσεων: Αλληλεπίδραση με άλλες χρήσεις γης (γεωργία, τουρισμός, δασοπονία).
Στ Χίο η επικάλυψη με Natura 2000 ήταν γνωστή αλλά δεν αντιμετωπίστηκε έγκαιρα. Στις Σκουριές υπάρχει εγκεκριμένη Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων (2011), επικυρωμένη από το Συμβούλιο της Επικρατείας. Επίσης, δημόσια προσβάσιμη περιβαλλοντική παρακολούθηση και επικαιροποιημένες εκτιμήσεις κλιματικού κινδύνου.
Πυλώνας 3: Κοινωνικά και δημοτικά δεδομένα (υποχρεωτική επέκταση)
· Χαρτογράφηση κοινωνικής άδειας: Προληπτική αξιολόγηση στάσεων, ανησυχιών, προσδοκιών· αναγνώριση βασικών ενδιαφερομένων.
· Δημογραφικό και οικονομικό υπόβαθρο: Κατανόηση τοπικής οικονομίας και πιθανών επιπτώσεων.
· Ιστορικό και πολιτισμικό πλαίσιο: Αξιολόγηση πολιτισμικής σημασίας της περιοχής.
Στ Χίο 117 σύλλογοι αντιτάχθηκαν· καμία ουσιαστική διαβούλευση πριν από τη δημοπρασία.
Στις Σκουριές τοπική απασχόληση 2.600 εργαζομένων (κορύφωση 3.200). Κοινωνικές επενδύσεις 36,4 εκατ. ευρώ (προβλεπόμενες ~80 εκατ. δολάρια), καθώς και 22 εκατ. ευρώ δικαιώματα στον Δήμο Αριστοτέλη. Κέντρο κατάρτισης με προηγμένη προσομοίωση και συνεχής εμπλοκή κοινοτήτων.
Πυλώνας 4: Νομικά και δεδομένα διακυβέρνησης (υποχρεωτική επέκταση)
· Ανασκόπηση κανονιστικού κινδύνου: Ευρωπαϊκές, εθνικές, τοπικές νομοθεσίες (Natura 2000, δασικοί νόμοι, αρχαιολογική προστασία).
· Ανάλυση χρήσεων γης: Επαλήθευση νομικής συμβατότητας.
· Έλεγχος διαφάνειας και καταπολέμησης της διαφθοράς: Σαφή κριτήρια επιλογής και όροι παραχώρησης.
Στη Χίο παρατηρήθηκαν κενά διαφάνειας και διακυβέρνησης. Στις Σκουριές υπήρξε αναθεωρημένη επενδυτική συμφωνία 2021, σταθερό ρυθμιστικό πλαίσιο, και συνεργασία κράτους, εταιρείας και τοπικών τραπεζών.
Το πρωτόκολλο PTIA (Pre-Tender Integrated Assessment)
Με βάση τα διδάγματα και από τις δύο περιπτώσεις, προτείνεται η υιοθέτηση ενός ενιαίου, υποχρεωτικού και διαφανούς πρωτοκόλλου ολοκληρωμένης προ-δημοπρασιακής αξιολόγησης (PTIA**)**. Το πρωτόκολλο θα συνθέτει τους τέσσερις πυλώνες δεδομένων και θα αποτελεί νομική προϋπόθεση για τη δημοσίευση οποιουδήποτε δημόσιου διαγωνισμού εξερεύνησης/εκμετάλλευσης ορυκτών.
· Βασικές συστάσεις προς τη πολιτική και διοικητική εξουσία
Θέσπιση του PTIA σαν νομική προϋπόθεση. Κανένας δημόσιος διαγωνισμός δεν θα προκηρύσσεται χωρίς ολοκληρωμένο PTIA. Κωδικοποίηση μέσω υπουργικών αποφάσεων ή πρωτογενούς νομοθεσίας.
Σύσταση πολυμερούς προ-δημοπρασιακής επιτροπής. Για κάθε διαγωνισμό, επιτροπή με εκπροσώπους:
Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας (Γεωλογία & Περιβάλλον)
Υπουργείου Πολιτισμού (Αρχαιολογία)
Περιφερειακής Αρχής και Δήμου
Ανεξάρτητων περιβαλλοντικών και κοινωνικών εμπειρογνωμόνων
Τοπικών κοινοτικών εκπροσώπων (σύλλογοι, συνεταιρισμοί)
Έγκαιρη και διαφανής δημοτική/κοινοτική εμπλοκή. Πριν από τη δημοπρασία: δημόσιες ενημερωτικές συνεδρίες και διαβουλεύσεις. Παρουσίαση των ευρημάτων του PTIA και παρουσιάση ανησυχιών. Δεν είναι «διαδικαστικός» τύπος, αλλά στρατηγική μείωσης κινδύνου.
Ενσωμάτωση περιβαλλοντικών και κοινωνικών όρων στη δημοπρασία. Τα ευρήματα του PTIA να διαμορφώνουν τους όρους:
Σε περίπτωση αναπόφευκτης επικάλυψης με Natura 2000 να προβλέπεται η σύνταξη και υποβολή δεσμευτικής Μελέτης Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων (ΜΠΕ) και σχέδιο μετριασμού ως όρος παραχώρησης.
Νομικά δεσμευτικές υποχρεώσεις για τοπική απασχόληση, κοινοτικά δικαιώματα και πρόγραμμα CSR συν-σχεδιασμένο με τον δήμο.
Μηχανισμός «No**-Go****».** Το PTIA να έχει την εξουσία να εισηγείται τη μη προκήρυξη του διαγωνισμού εάν οι μη γεωλογικοί κίνδυνοι κριθούν υπερβολικά υψηλοί (π.χ. αναπόφευκτη καταστροφή κρίσιμου οικοτόπου, συντριπτική τοπική αντίθεση). Αυτό αποτρέπει την κυβέρνηση από μια δαπανηρή και καταδικασμένη νομική μάχη.
Ευθυγράμμιση με βέλτιστες ευρωπαϊκές πρακτικές. Ευθυγράμμιση του PTIA με τον CRMA, ο οποίος δίνει έμφαση σε στρατηγικά έργα, αποδοτικότητα αδειοδότησης και δημοτική/κοινοτική εμπλοκή. Μελέτη μοντέλων όπως Φινλανδία και Σουηδία, που έχουν πιο ανεπτυγμένα πλαίσια ενσωμάτωσης της κοινωνικής άδειας.
Καθιέρωση του μοντέλου Σκουριών σαν βέλτιστη πρακτική. Αναγνώριση της ολοκληρωμένης, πολυμερούς προσέγγισης ως προτύπου για μελλοντικές επενδύσεις.
Προώθηση σταθερού και προβλέψιμου επενδυτικού κλίματος. Η αναθεωρημένη επενδυτική συμφωνία ήταν καμπή για τις Σκουριές. Η κυβέρνηση οφείλει να συνεχίσει να παρέχει κανονιστική και φορολογική βεβαιότητα.
Από το δίδαγμα στη θεσμοθέτηση
Η δημοπρασία αντιμονίου στη Χίο και το έργο χρυσού-χαλκού στις Σκουριές δεν είναι απλώς δύο διαφορετικές περιπτώσεις. Είναι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος. Η γεωλογία καθορίζει τη δυνατότητα, αλλά η κοινωνία, το περιβάλλον και η διακυβέρνηση καθορίζουν την υλοποίηση.
Η Χίος μάς δίδαξε ότι ακόμη και ένα στρατηγικά ζωτικό έργο, υποστηριζόμενο από ευρωπαϊκή πολιτική, μπορεί να εκτροχιαστεί από μη γεωλογικούς παράγοντες. Οι Σκουριές μάς απέδειξαν ότι ένα έργο που αρχικά φάνηκε καταδικασμένο μπορεί να ανακάμψει όταν αντιμετωπιστούν συστηματικά οι ίδιοι παράγοντες.
Η υιοθέτηση ενός Πρωτοκόλλου Ολοκληρωμένης Προ-Δημοπρασιακής Αξιολόγησης (PTIA**)** δεν αποτελεί εμπόδιο στην ανάπτυξη. Αποτελεί προϋπόθεση για βιώσιμη ανάπτυξη. Στόχος δεν είναι να μπλοκαριστεί η εξόρυξη, αλλά να γίνει σωστά — περιβαλλοντικά ορθή, κοινωνικά δίκαιη και οικονομικά επωφελής για όλους.
Η Ελλάδα μπορεί να μετατραπεί από μια χώρα που αντιδρά σε κρίσεις σε μια χώρα που τις προλαμβάνει. Μπορεί να γίνει αξιόπιστος και υπεύθυνος προμηθευτής ΣΚΟΠΥ για την Ευρώπη, όχι απένατι στις τοπικές κοινωνίες, αλλά μαζί τους. Το πρώτο συμπύκνωμα χαλκού-χρυσού από τις Σκουριές δεν είναι απλώς ένα τεχνικό ορόσημο. Είναι σύμβολο του τι μπορεί να επιτευχθεί με μια ολοκληρωμένη, εταιρική προσέγγιση.
Η ευκαιρία είναι τώρα. Η θεσμοθέτηση του PTIA μπορεί να μετατρέψει τον ελληνικό ορυκτό πλούτο από αντικείμενο σύγκρουσης σε ακρογωνιαίο λίθο βιώσιμης οικονομικής ανάπτυξης και ευρωπαϊκής στρατηγικής αυτονομίας.